Tìm hiểu kiến thức về giao dịch trong thị trường chứng khoán (Phần 2)

Bạn có bao giờ thắc mắc vì sao hai nhà đầu tư cùng nhìn vào một biểu đồ giá nhưng một người kiếm được lợi nhuận còn người kia lại không?

Câu trả lời thường không nằm ở việc ai có nhiều thông tin hơn, mà nằm ở cách họ đọc và diễn giải dữ liệu thị trường. Đối với người mới, biểu đồ chứng khoán thường chỉ là những đường giá lên xuống khó hiểu. Nhưng với những nhà đầu tư giàu kinh nghiệm, đó là một "ngôn ngữ" chứa đựng tâm lý đám đông, dòng tiền và sức mạnh của xu hướng.

Các chỉ báo kỹ thuật là công cụ quan trọng giúp các nhà đầu tư giải mã ngôn ngữ đó. Chúng không phải là quả cầu pha lê có thể dự đoán tương lai, cũng không phải những công thức thần kỳ đảm bảo chiến thắng trong mọi giao dịch. Tuy nhiên, nếu được sử dụng đúng cách, các chỉ báo kỹ thuật có thể giúp bạn nhìn thấy những tín hiệu mà phần lớn nhà đầu tư bỏ lỡ, quản trị rủi ro tốt hơn và đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu thay vì cảm xúc.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu những chỉ báo kỹ thuật quan trọng mà bất kỳ nhà đầu tư mới nào cũng nên biết, từ Moving Average, RSI, MACD cho đến Volume và ATR. Quan trọng hơn, bạn sẽ hiểu được khi nào nên sử dụng chúng, khi nào không nên tin tưởng chúng tuyệt đối và cách kết hợp các chỉ báo để xây dựng một hệ thống đầu tư hiệu quả thay vì biến mình thành nạn nhân của những tín hiệu nhiễu trên thị trường.

Các chỉ báo kỹ thuật quan trọng người mới nên biết

Đường trung bình động (Moving Average)

Moving Average (MA) là chỉ báo đơn giản nhất và vẫn là một trong những hữu ích nhất. Nó tính giá trung bình của một cổ phiếu trong n phiên giao dịch gần nhất, tạo ra một đường mượt mà giúp lọc bỏ "tiếng ồn" ngắn hạn và làm rõ xu hướng chủ đạo. MA 50 và MA 200 ngày là hai đường được theo dõi rộng rãi nhất khi MA 50 cắt lên trên MA 200, đó được gọi là "Golden Cross," thường là tín hiệu tăng giá dài hạn; ngược lại gọi là "Death Cross."

RSI - Chỉ báo đo lường sức mạnh của đà tăng hoặc giảm giá

RSI (Relative Strength Index) là chỉ báo đo lường sức mạnh của đà tăng hoặc giảm giá, cụ thể hơn, nó so sánh mức độ tăng trung bình với mức độ giảm trung bình trong một khoảng thời gian nhất định (thường là 14 phiên giao dịch gần nhất), rồi quy đổi ra một con số từ 0 đến 100. Con số càng gần 100, đà tăng càng chiếm ưu thế. Con số càng gần 0, đà giảm càng mạnh. Hai ngưỡng được dùng phổ biến nhất là 70 (vùng quá mua nghĩa là thị trường đã tăng quá nhanh) và 30 (vùng quá bán nghĩa là thị trường đã giảm quá nhanh).

Đọc xong phần trên, phản xạ tự nhiên của chúng ta thường là: "Vậy khi RSI vượt 70 thì bán, khi RSI xuống dưới 30 thì mua." Nghe có lý nhưng đây chính xác là cái bẫy khiến rất nhiều người mới thua lỗ. Hãy lấy một ví dụ thực tế. Năm 2021, cổ phiếu FPT có giai đoạn tăng liên tục từ khoảng 70.000 đồng lên hơn 100.000 đồng trong vài tháng. Trong suốt giai đoạn đó, RSI liên tục ở trên 70 tức là "quá mua" theo định nghĩa thông thường. Nếu bạn bán ra mỗi khi RSI vượt 70, bạn sẽ thoát ra từ rất sớm và nhìn giá tiếp tục tăng thêm 30 - 40% mà không có mình trong đó. Ngược lại, trong giai đoạn thị trường giảm mạnh cuối 2022, RSI của nhiều cổ phiếu nằm dưới 30 trong nhiều tuần liên tiếp nếu bạn mua vào mỗi khi RSI chạm 30 với kỳ vọng "đã quá bán rồi, sắp bật lên," bạn sẽ bắt dao đang rơi và thua lỗ liên tục. Trong xu hướng mạnh, RSI có thể nằm ở vùng "cực đoan" trong thời gian rất dài mà không đảo chiều. RSI trên 70 không có nghĩa là "bán ngay" mà chỉ có nghĩa là "đà tăng đang mạnh." RSI dưới 30 không có nghĩa là "mua ngay"  mà có nghĩa là "đà giảm đang mạnh." Dùng RSI như một tín hiệu mua bán độc lập là cách nhanh nhất để liên tục giao dịch ngược chiều xu hướng.

Thay vì dùng RSI như một cái cò súng chạm 70 bán, chạm 30 mua hãy dùng nó như một thước đo bổ trợ kết hợp với bức tranh tổng thể. Trong xu hướng tăng, RSI xuống vùng 40 - 50 rồi bật lên thường là tín hiệu tốt hơn nhiều so với RSI chạm 30. Vì trong xu hướng tăng mạnh, RSI thường không giảm sâu đến 30 mà thường tìm được điểm tựa sớm hơn ở vùng 40 - 50. Nếu bạn chờ đến 30 mới mua, bạn có thể đang chờ một tín hiệu không bao giờ đến, hoặc tệ hơn 30 là dấu hiệu xu hướng tăng đã kết thúc.

MACD - Đo động lượng thị trường

Hãy tưởng tượng bạn đang xem một chiếc xe đang chạy. Có hai thứ bạn có thể quan sát: hướng xe đang đi và tốc độ thay đổi của nó. Biết cả hai thứ cùng lúc sẽ cho bạn bức tranh đầy đủ hơn về hành trình. MACD làm đúng điều đó với thị trường là nó kết hợp cả hướng xu hướng lẫn sức mạnh của xu hướng đó vào một chỉ báo duy nhất.

Trên biểu đồ, MACD hiển thị ba thành phần. Đường MACD là đường chính, phản ánh động lượng hiện tại của thị trường (tốc độ và sức mạnh của xu hướng giá). Đường Signal là đường trung bình của MACD, di chuyển chậm hơn và mượt hơn. Histogram là những cột màu xanh/đỏ thể hiện khoảng cách giữa đường MACD và đường Signal: cột càng cao, hai đường càng cách xa nhau; cột càng thấp, hai đường càng gần nhau và sắp giao cắt.

Tín hiệu đơn giản nhất và được dùng nhiều nhất là khi đường MACD và đường Signal giao cắt nhau. Khi đường MACD cắt lên trên đường Signal thì động lượng tăng đang bắt đầu mạnh lên, đây là tín hiệu mua tiềm năng. Khi đường MACD cắt xuống dưới đường Signal thì động lượng giảm đang chiếm ưu thế, đây là tín hiệu bán tiềm năng. Giả sử bạn đang theo dõi cổ phiếu VHM. Sau một đợt giảm dài, bạn thấy đường MACD bắt đầu cong lên và cắt lên trên đường Signal trong khi giá đang ở vùng hỗ trợ quan trọng. Đây là hai tín hiệu hội tụ nghĩa là giá ở vùng tốt và động lượng đang chuyển từ giảm sang tăng. 

Phát hiện xu hướng đang yếu dần là chức năng có giá trị nhất của MACD, khả năng cảnh báo sớm rằng xu hướng hiện tại đang mất dần sức mạnh, dù giá bề ngoài vẫn đang tăng.

Hãy hình dung thế này: một vận động viên marathon đang chạy về đích. Nhìn bên ngoài, anh ta vẫn đang tiến về phía trước nhưng bước chân ngày càng ngắn lại, hơi thở ngày càng nặng nhọc hơn. Anh ta vẫn đang chạy, nhưng năng lượng đã gần cạn. MACD giúp bạn nhìn thấy "hơi thở nặng nhọc" đó trước khi vận động viên thực sự dừng lại.

Ví dụ thực tế: VN30 đang tăng từ 1.150 lên 1.200 rồi lên 1.230, đỉnh sau cao hơn đỉnh trước, xu hướng tăng vẫn đang diễn ra bình thường. Nhưng trên MACD, bạn nhận thấy các cột histogram đang ngày càng thấp dần và đường MACD bắt đầu quay đầu đi xuống dù giá vẫn còn tăng. Đây là phân kỳ âm khi giá tạo đỉnh mới cao hơn nhưng MACD lại tạo đỉnh thấp hơn. Thị trường vẫn đang tăng, nhưng sức mạnh đằng sau đà tăng đó đang yếu dần như chiếc xe đang hết xăng. Đây là lúc bạn nên thận trọng hơn với các lệnh mua mới và chuẩn bị tinh thần cho khả năng đảo chiều không phải bán ngay lập tức, mà là bắt đầu quan sát kỹ hơn.

Điều quan trọng cuối cùng cần nhớ: MACD là chỉ báo trễ và phản ứng với những gì đã xảy ra, không dự đoán tương lai. Tín hiệu cắt nhau thường xuất hiện sau khi xu hướng đã bắt đầu một chút, không phải ngay tại điểm đảo chiều chính xác. Vì vậy, dùng MACD tốt nhất là để xác nhận xu hướng và cảnh báo sớm khi xu hướng yếu đi, không phải để tìm điểm vào lệnh hoàn hảo.

Volume và dòng tiền

Khối lượng giao dịch là một trong những chỉ báo ít được chú ý nhất nhưng cực kỳ quan trọng. Giá tăng kèm khối lượng giao dịch lớn cho thấy xu hướng tăng có sức mạnh thực sự vì có nhiều người đang mua vào. Giá tăng kèm khối lượng thấp thường là tín hiệu cảnh báo cho thấy tăng giá thiếu lực đỡ và dễ đảo chiều. Nguyên tắc cơ bản cho bạn mới bắt đầu là luôn xác nhận tín hiệu giá bằng khối lượng trước khi vào lệnh.

ATR - Công cụ đo biến động thực tế

Bây giờ, hãy tưởng tượng bạn đang lái xe trên hai con đường khác nhau. Con đường thứ nhất phẳng lặng, ít xe, giá trị dao động của vô lăng rất nhỏ và bạn có thể giữ thẳng tay mà không cần điều chỉnh nhiều. Con đường thứ hai gồ ghề, nhiều khúc cua, buộc bạn phải xoay vô lăng liên tục để giữ làn đường. Cùng một hành động lái xe nhưng biên độ dao động hoàn toàn khác nhau tùy vào địa hình.

Thị trường tài chính hoạt động theo cách tương tự. Có những giai đoạn thị trường "phẳng lặng" và giá chỉ dao động vài chục điểm mỗi ngày, mọi thứ diễn ra chậm và có trật tự. Có những giai đoạn thị trường "gồ ghề", giá nhảy lên xuống vài trăm điểm chỉ trong vài giờ, tin tức bất ngờ, thanh khoản mỏng. ATR (Average True Range) là công cụ đo lường chính xác "địa hình" đó và cho bạn biết thị trường hiện tại đang "phẳng" hay "gồ ghề" đến mức nào, tính bằng số điểm giá dao động trung bình trong mỗi phiên giao dịch gần đây.

ATR không cho bạn biết giá sẽ tăng hay giảm mà nó chỉ cho bạn biết giá đang di chuyển mạnh hay yếu, rộng hay hẹp. Đó là lý do ATR thường bị nhà đầu tư mới bỏ qua vì nó không tạo ra tín hiệu mua bán như RSI hay MACD. Nhưng thực chất ATR là một trong những công cụ không thể thiếu, vì nó giúp bạn đặt Stop Loss thông minh hơn.

Hãy nghĩ về vấn đề Stop Loss theo cách này. Bạn phân tích kỹ lưỡng, tin rằng cổ phiếu A sắp tăng, và vào lệnh mua ở giá 50.000 đồng. Bạn mua vào ở giá 50.000 đồng và đặt Stop Loss ở 49.500 đồng. Có nghĩa là nếu giá giảm xuống 49.500 đồng, lệnh sẽ tự động bán ra và bạn lỗ 500 đồng mỗi cổ phiếu. Buổi chiều hôm đó, thị trường rung lắc nhẹ không có tin tức gì xấu, chỉ là nhịp dao động bình thường trong ngày. Giá giảm xuống từ 50.000 đồng chạm đúng 49.500 đồng. Stop Loss tự động kích hoạt, hệ thống bán cổ phiếu của bạn ra ở giá 49.500 đồng. Bạn vừa lỗ 500 đồng mỗi cổ phiếu và không còn nắm giữ cổ phiếu đó nữa. Sau đó có thể chỉ vài tiếng sau, hoặc ngày hôm sau giá phục hồi trở lại 50.000 đồng rồi tiếp tục tăng lên 52.000, 53.000 đồng đúng như phân tích bạn đã dự đoán từ đầu. Vấn đề nằm ở chỗ: bạn đã bị thoát ra ở bước giảm tạm thời, nên khi giá tăng lên 52.000 - 53.000 đồng, bạn không còn cổ phiếu trong tay. Stop Loss được đặt theo cảm giác, không theo thực tế biến động của thị trường.

ATR giải quyết vấn đề đó bằng cách thay thế cảm giác bằng dữ liệu thực tế. Thay vì tự hỏi "Mình nên đặt Stop Loss cách bao nhiêu?" và bạn hỏi: "Cổ phiếu này bình thường dao động bao nhiêu mỗi ngày?" và dùng ATR rồi dùng làm cơ sở. Sau đó đặt Stop Loss cách điểm vào lệnh từ 1.5 đến 2 lần giá trị ATR. Logic rất đơn giản vì nếu thị trường bình thường dao động X mỗi ngày, Stop Loss của bạn cần phải ở xa hơn X để không bị quét bởi biến động ngẫu nhiên. Nhưng cũng không nên quá xa, vì nếu thị trường thực sự đi ngược lại phân tích của bạn, bạn cần cắt lỗ kịp thời trước khi thua lỗ trở nên quá lớn.Ví dụ, ATR của cổ phiếu A đang ở mức 2.000 đồng. Bạn vào lệnh mua ở 50.000 đồng. Áp dụng quy tắc 1.5 lần ATR, Stop Loss hợp lý sẽ nằm ở khoảng 46.000 - 47.000 đồng là tức là 3.000 - 4.000 đồng bên dưới điểm vào. Khoảng cách đó đủ để chịu đựng những nhịp rung lắc bình thường trong ngày, nhưng nếu giá thực sự phá xuống đến đó, đó là tín hiệu rõ ràng rằng phân tích của bạn đã sai và đã đến lúc thoát ra để bảo vệ vốn. 

Tổng kết

Sau khi tìm hiểu Moving Average, RSI, MACD, Volume và ATR, bạn nên hiểu rằng không có chỉ báo kỹ thuật nào đủ thông minh để dự đoán tương lai một cách hoàn hảo. Hãy xem các chỉ báo kỹ thuật như những mảnh ghép của một bức tranh lớn. Moving Average giúp bạn xác định xu hướng. RSI giúp bạn đánh giá sức mạnh của đà tăng giảm. MACD giúp phát hiện động lượng đang thay đổi. Volume xác nhận dòng tiền thực sự đang tham gia. ATR giúp bạn quản trị rủi ro và đặt Stop Loss hợp lý. Khi đứng riêng lẻ, mỗi chỉ báo đều có điểm yếu. Nhưng khi được kết hợp đúng cách, chúng tạo nên một hệ thống giúp bạn nhìn thị trường rõ ràng hơn rất nhiều.

Cuối cùng, hãy nhớ rằng mục tiêu của phân tích kỹ thuật không phải là dự đoán chính xác điều thị trường sẽ làm ngày mai. Mục tiêu là giúp bạn đưa ra những quyết định có xác suất thắng cao hơn đã từng. Trong đầu tư, người chiến thắng lâu dài không phải là người luôn đúng, mà là người có thể tồn tại đủ lâu để hưởng lợi từ những quyết định đúng của mình.