Cuộc khủng hoảng lớn nhất của ngành phần mềm đã bắt đầu

Mô hình kinh doanh thành công nhất thế giới đang bị đe dọa

Tưởng tượng bạn là một nhà đầu tư công nghệ vào những năm 2010. Bạn tìm kiếm mô hình kinh doanh có khả năng tạo ra lợi nhuận dài hạn, dễ dự đoán tăng trưởng, và có khả năng mở rộng quy mô lớn. Bạn sẽ tìm thấy SaaS (Software as a Service).

Trong hơn 20 năm qua, SaaS đã là một trong những mô hình kinh doanh thành công nhất lịch sử công nghệ. Những công ty như Salesforce, Shopify, Zoom, hoặc Notion với quy mô từ hàng tỷ đến hàng chục tỷ USD về doanh thu/định giá đều phát triển nhờ mô hình này. Họ không cần bán sản phẩm một lần mà bán một dịch vụ liên tục. Khách hàng trả phí hàng tháng, mỗi tháng một lần, hoặc theo năm. Đó là một mô hình tạo ra tiền hoàn hảo. Nhưng hiện nay với sự bùng nổ của AI đang đặt ra một câu hỏi chưa từng có khiến các CEO của những công ty SaaS thao thức: Nếu một AI Agent có thể làm công việc của 10 nhân viên chỉ trong vài phút, liệu doanh nghiệp còn cần mua thêm phần mềm SaaS nữa không? 

SaaS là gì? Mô hình đã thay đổi cách doanh nghiệp sử dụng phần mềm

Để hiểu tác động của AI đối với SaaS, chúng ta cần quay lại lịch sử. Hãy tưởng tượng bạn là một công ty năm năm 1990. Bạn cần phần mềm để quản lý bán hàng. Bạn phải mua một giấy phép từ một công ty như Microsoft và bạn cần trả tiền cung cấp dịch vụ cho họ lên đến hàng chục ngàn, hoặc thậm chí hàng trăm ngàn đô la. Sau đó, bạn phải cài đặt phần mềm trên máy chủ riêng của bạn; thuê các kỹ sư để duy trì, nâng cấp, sao lưu dữ liệu. Nếu bạn muốn sử dụng một tính năng mới, bạn phải đợi cho đến khi nhà cung cấp phát hành phiên bản mới, có thể là năm tiếp theo.

Rồi SaaS xuất hiện và thay đổi cuộc chơi hoàn toàn.

Với SaaS, người dùng không phải mua phần mềm mà họ chỉ cần đăng ký tài khoản và trả phí hàng tháng (hoặc hàng năm) để sử dụng nó. Phần mềm chạy trên máy chủ của nhà cung cấp SaaS, không phải trên máy chủ của chúng ta. Chúng ta không phải lo lắng về cách duy trì nó hoặc nâng cấp nó vì nhà cung cấp làm tất cả điều đó và chỉ cần mở một trình duyệt, đăng nhập, và bắt đầu sử dụng. Ngoài ra, vì nhà cung cấp SaaS có thể cập nhật phần mềm bất cứ lúc nào, người dùng luôn nhận được tính năng mới nhất mà không phải làm bất cứ điều gì.

Ví như như người dùng đăng ký Netflix (thay vì mua DVD), Spotify (thay vì mua CD), Zoom (thay vì mua phần mềm hội nghị video), Notion (thay vì mua một ứng dụng ghi chú). Tất cả những cái tên này đều là SaaS. Từ góc độ của một doanh nghiệp, SaaS đổi mới cách sử dụng phần mềm. Từ một khoản đầu tư lớn một lần trở thành một chi phí nhỏ hàng tháng. Từ một thứ phức tạp cần các kỹ sư để quản lý trở thành một dịch vụ đơn giản mà bất cứ ai cũng có thể sử dụng.

5 đặc điểm giúp nhận diện một doanh nghiệp SaaS

Thứ nhất: Mô hình đăng ký (Subscription Model)

Khi bạn sử dụng SaaS, bạn không mua sản phẩm mà bạn thuê nó và trả tiền hàng tháng hoặc hàng năm. Khi bạn dừng trả tiền, bạn mất quyền truy cập.  Điều này tạo ra một dòng doanh thu cực kỳ hấp dẫn cho nhà cung cấp SaaS. Nhà đầu tư gọi nó là MRR (Monthly Recurring Revenue - Doanh thu định kỳ hàng tháng) hoặc ARR (Annual Recurring Revenue - Doanh thu định kỳ hàng năm). Nếu một công ty SaaS có 1 triệu khách hàng, mỗi khách hàng trả 100 USD mỗi năm, công ty đó có 100 triệu USD ARR mỗi năm. Và nếu 90% khách hàng gia hạn trong năm tiếp theo, công ty có thể dễ dàng dự đoán doanh thu của năm tiếp theo. Đây chính là lý do tại sao các nhà đầu tư thích SaaS hơn những mô hình kinh doanh khác.

Thứ hai: Lưu trữ trên đám mây

Phần mềm không chạy trên máy tính của bạn mà chạy trên máy chủ của nhà cung cấp, ở đám mây. Nhà cung cấp SaaS chịu trách nhiệm vận hành những máy chủ đó, tính toán chi phí năng lượng, bảo mật dữ liệu, v.v. Bạn chỉ cần truy cập qua internet mà không cần đầu tư trong cơ sở hạ tầng và không phải chờ đợi để cài đặt phần mềm trên máy chủ.

Thứ ba: Truy cập từ mọi nơi

Vì phần mềm chạy trên đám mây và bạn truy cập nó qua internet, bạn có thể sử dụng nó từ bất kỳ đâu từ văn phòng, từ nhà, từ một quán cà phê ở Thái Lan. Bạn chỉ cần một trình duyệt và kết nối internet. Điều này là cực kỳ hữu ích đối với những công ty có nhân viên làm việc từ xa.

Thứ tư: Khả năng mở rộng cao

Một trong những lợi thế cốt lõi của SaaS là khả năng mở rộng quy mô linh hoạt. Khi lượng người dùng tăng từ vài khách hàng lên hàng triệu, nhà cung cấp SaaS sẽ chủ động mở rộng hạ tầng để đáp ứng tải. Doanh nghiệp sử dụng hoàn toàn không cần đầu tư hay quản lý hạ tầng kỹ thuật cho việc này.

Thứ năm: Cập nhật liên tục

Trong SaaS, nhà cung cấp thường tự cập nhật phiên bản mới cho người dùng mà không cần cài đặt thủ công, nhưng việc triển khai tính năng mới có thể theo từng giai đoạn và vẫn có một số rủi ro tương thích đối với từng người dùng. 

Vì sao SaaS từng là "mỏ vàng" của thung lũng Silicon?

Thứ nhất: Doanh thu định kỳ cực kỳ hấp dẫn

iả sử bạn là Salesforce. Bạn có 100,000 khách hàng, mỗi khách hàng trả 1,000 USD mỗi năm, nên ARR là 100 triệu USD. Nếu năm sau 90,000 khách hàng tiếp tục gia hạn, bạn vẫn có 90 triệu USD ARR nền tảng mà không cần tìm lại toàn bộ doanh thu từ đầu. Khi bán thêm 15,000 khách hàng mới, ARR tăng lên 105 triệu USD. Đây là kiểu tăng trưởng dự đoán được mà nhà đầu tư SaaS rất thích, dù doanh thu thực tế và lợi nhuận còn phụ thuộc vào chi phí và tốc độ mở rộng khách hàng.

Thứ hai: Chi phí phục vụ khách hàng thấp

Salesforce tạo ra một sản phẩm, và sau đó sản phẩm đó phục vụ 100,000, 1 triệu, thậm chí 10 triệu khách hàng. Chi phí để phục vụ khách hàng thứ 1 triệu gần như bằng chi phí để phục vụ khách hàng thứ 1. Với chi phí cơ sở hạ tầng được chia đều giữa nhiều khách hàng, lợi nhuận có thể rất cao.

Vì những lý do trên, nhà đầu tư rất thích SaaS. Dễ dự đoán tăng trưởng. Bạn biết tỷ lệ giữ khách hàng là bao nhiêu, bạn có thể dự đoán doanh thu trong năm tiếp theo khá chính xác. Khả năng mở rộng lớn. Không cần đầu tư lại để phục vụ khách hàng mới. Chi phí không tăng tuyến tính với doanh thu. Vì những lý do này, SaaS trở thành "mỏ vàng" của Thung Lũng Silicon. Những công ty SaaS nhận được hàng tỷ USD tài trợ. Chúng được định giá cao. Bất cứ startup nào cũng muốn là một startup SaaS bởi vì nó có khả năng tạo ra một doanh nghiệp tỷ đô la.

AI đang thay đổi luật chơi

SaaS truyền thống chủ yếu cung cấp công cụ cho con người, còn AI Agent hướng tới tự động hóa một phần hoặc toàn bộ quy trình để tạo ra kết quả, nhưng vẫn thường cần con người giám sát và ra quyết định cuối cùng.

Để hiểu tác động thực sự của AI đối với SaaS, hãy suy nghĩ về cách SaaS được định giá và bán. Mô hình SaaS truyền thống là "seat-based pricing", bạn trả tiền dựa trên số lượng người dùng. Ví dụ: Nếu bạn có 100 nhân viên, bạn cần 100 giấy phép Salesforce. Mỗi giấy phép có giá 165 USD mỗi tháng. Vì vậy 100 nhân viên × 165 USD = 16,500 USD mỗi tháng.

Nhưng giờ hãy suy nghĩ về cách AI Agent thay đổi điều này. Một AI Agent có thể làm công việc của một nhân viên hỗ trợ khách hàng. Một Agent khác có thể làm công việc của một nhân viên nghiên cứu. Một Agent thứ ba có thể làm công việc của một nhân viên phân tích dữ liệu. Bạn có thể không cần thuê 10 nhân viên nữa vì chỉ 3 AI Agent là đủ.

Nếu doanh nghiệp cần ít nhân viên hơn, họ cần ít tài khoản SaaS hơn. Nếu bạn chỉ có 50 nhân viên thay vì 100, chi phí của Salesforce sẽ giảm từ 16,500 USD xuống 8,250 USD. Điều này xảy ra ở mọi nơi. Khi AI tiếp quản công việc, nhu cầu về công cụ SaaS để hỗ trợ những nhân viên đó sẽ giảm đi.

6 bước tiến AI đang làm lung lay ngành SaaS

Nhưng tác động của AI không chỉ dừng lại ở việc cắt giảm nhu cầu về phần mềm. Có những cách khác mà AI đang cách mạng hóa ngành:

1. AI Coding đang thay thế các công cụ truyền thống

Trước đây, nếu bạn muốn xây dựng một ứng dụng, bạn phải học lập trình hoặc thuê một lập trình viên. Bây giờ, bạn có thể chỉ nói với ChatGPT hoặc Claude "Hãy viết một ứng dụng quản lý tìm kiếm công việc cho tôi", và nó sẽ viết mã. Bạn có thể sử dụng mã đó để xây dựng ứng dụng của riêng mình mà không cần mua sử dụng tool khác. Vì thế người dùng có thể tự xây dựng ứng dụng thay vì mua phần mềm có sẵn.

2. Mô hình mã nguồn mở đang phá vỡ Vendor Lock-in

Trước đây, khi doanh nghiệp chọn một nhà cung cấp SaaS, họ thường đối mặt với rủi ro lock-in vì dữ liệu, quy trình và tích hợp bị gắn chặt vào hệ sinh thái của nhà cung cấp đó. Với AI mã nguồn mở chạy nội bộ, doanh nghiệp có thể tăng quyền kiểm soát, tùy chỉnh theo nhu cầu và giảm phụ thuộc vào một vendor duy nhất. Tuy vậy, họ cũng phải tự chịu trách nhiệm nhiều hơn về hạ tầng, bảo mật và vận hành.

3. AI ngày càng rẻ hơn

Đây là một quy luật cơ bản của công nghệ: hiệu suất tăng thì chi phí thường giảm. Giá API của các mô hình AI đã giảm mạnh theo thời gian, và xu hướng này nhiều khả năng sẽ tiếp diễn. Khi AI rẻ hơn, các gói SaaS có giá cao dựa nhiều vào chi phí AI đầu vào sẽ chịu áp lực cạnh tranh lớn hơn. Trong một số trường hợp, doanh nghiệp cũng có thể tự xây giải pháp AI với chi phí thấp hơn, nhưng vẫn phải tính cả chi phí triển khai, vận hành và bảo trì.

4. Tích hợp trực tiếp giữa các công cụ

SaaS truyền thống thường bị phân mảnh, nên các hệ thống như Salesforce và HubSpot thường cần lớp tích hợp để trao đổi dữ liệu. AI Agent có thể tự động hóa nhiều bước trong luồng đó, đọc dữ liệu từ một hệ thống, xử lý rồi ghi sang hệ thống khác. Tuy vậy, nó vẫn cần các kết nối kỹ thuật như API, quyền truy cập để hoạt động an toàn và ổn định.

5. Chủ động thay vì bị động

SaaS truyền thống chủ yếu phản hồi khi người dùng tương tác. AI Agent có thể chủ động hơn: dựa trên dữ liệu và các quy tắc đã định sẵn, nó có thể cảnh báo, đề xuất, hoặc trong một số trường hợp tự động thực hiện hành động như tạo đơn đặt hàng khi tồn kho xuống thấp. Tuy vậy, các hành động quan trọng thường vẫn cần cơ chế phê duyệt và giám sát của con người.

6. Context dài hạn

SaaS truyền thống thường lưu dữ liệu và trạng thái, nhưng không có bộ nhớ ngữ cảnh sâu như AI Agent. AI Agent có thể ghi nhớ lịch sử tương tác, sở thích và mục tiêu của người dùng để điều chỉnh cách phản hồi cho phù hợp. 

Tương lai có thuộc về AI Agent không?

Hiện tại là kỷ nguyên của chatbot. ChatGPT, Claude, Gemini tất cả đều hoạt động theo mô hình hội thoại: bạn hỏi, AI trả lời. Rất hữu ích, nhưng về bản chất vẫn là bị động vì chỉ phản hồi khi được yêu cầu, và làm đúng những gì bạn chỉ định.

Giai đoạn tiếp theo là kỷ nguyên của AI Agent. Sự khác biệt không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở cách vận hành. Thay vì hội thoại, bạn giao mục tiêu. Thay vì trả lời, Agent chủ động thực hiện hành động. Thay vì xử lý từng tác vụ đơn lẻ, Agent có thể phối hợp nhiều công cụ để hoàn thành một mục tiêu phức tạp từ đầu đến cuối. Ví dụ: Thay vì phải mở lần lượt 5 ứng dụng khác nhau như Salesforce, HubSpot, Asana, Slack, Google Sheets và tự tay thực hiện từng tác vụ, bạn chỉ cần giao một yêu cầu duy nhất cho AI Agent: "Hãy lập kế hoạch marketing quý tới." Agent sẽ tự động truy xuất dữ liệu khách hàng từ Salesforce, phân tích hiệu suất các chiến dịch marketing trước từ HubSpot, xây dựng kế hoạch và tạo task trong Asana, gửi cập nhật tiến độ lên Slack và lưu các chỉ số theo dõi vào Google Sheets

SaaS có thực sự biến mất không?

Câu trả lời ngắn gọn là SaaS đơn giản sẽ thật sự biến mất. Những phần mềm chỉ lưu dữ liệu, hiển thị dashboard, hoặc tự động hóa cơ bản sẽ dễ bị thay thế. Nếu một phần mềm không làm gì ngoài việc lưu dữ liệu trong một bảng, tại sao bạn phải trả tiền cho nó khi AI có thể làm điều đó miễn phí? Nếu một phần mềm chỉ tạo ra một báo cáo tĩnh, tại sao bạn không sử dụng AI để tạo báo cáo động, có thể trả lời câu hỏi, hoàn toàn miễn phí?

Nhưng những nền tảng sẽ tồn tại nếu có dữ liệu độc quyền. Ví dụ: Notion có một cơ sở dữ liệu khổng lồ về cách mọi người sắp xếp công việc của họ và dữ liệu đó không thể được AI tạo nhanh chóng; có hệ sinh thái mạnh, phần mềm có một hệ sinh thái của các ứng dụng, tích hợp, mẫu được xây dựng xung quanh nó, mọi người sẽ tiếp tục sử dụng nó. Salesforce có một hệ sinh thái khổng lồ hàng ngàn công ty xây dựng; tích hợp AI sâu, phần mềm không chỉ là một công cụ, mà là một trợ lý AI giúp bạn làm công việc tốt hơn, sẽ vẫn có giá trị.

Người đi làm và chủ doanh nghiệp nên chuẩn bị gì?

Đừng học một công cụ cụ thể, thay vì chỉ học Salesforce, hoặc Asana, hoặc một công cụ SaaS nào đó hãy học cách làm việc cùng AI: viết prompt; quản lý AI Agent và đánh giá kết quả. 

Tập trung vào kỹ năng khó tự động hóa. Những kỹ năng mà AI sẽ không thay thế bạn là tư duy chiến lược, ra quyết định, giao tiếp và sáng tạo.

AI đang buộc SaaS phải thay đổi

SaaS từng thay thế phần mềm cài đặt truyền thống. Bây giờ, AI đang tạo ra cuộc chuyển đổi lớn tiếp theo. Những công ty SaaS mà không thích nghi sẽ biến mất. Những công ty SaaS mà chỉ cung cấp một công cụ đơn giản sẽ bị thay thế bởi AI. Nhưng những công ty SaaS mà biết kết hợp AI với dữ liệu, hệ sinh thái, và kỹ năng sẽ mở ra một kỷ nguyên phần mềm hoàn toàn mới. Thay vì bán công cụ, họ sẽ bán kết quả. Thay vì bán phần mềm, họ sẽ bán một trợ lý AI.

Trong lịch sử công nghệ, những người chiến thắng hiếm khi là những người chống lại sự thay đổi. Những người chiến thắng là những người hiểu xu hướng mới sớm hơn phần còn lại của thị trường và tận dụng nó để tạo ra giá trị.

AI có thể không giết chết SaaS, nhưng chắc chắn sẽ thay đổi hoàn toàn cách phần mềm được xây dựng, bán, và sử dụng trong thập kỷ tới.