OpenAI - Hành trình trở thành công ty AI hàng đầu thế giới

Từ một phòng nghiên cứu nhỏ đến trung tâm của cuộc cách mạng AI

Chỉ trong chưa đầy một thập kỷ, OpenAI đã trở thành cái tên gắn liền với cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo. ChatGPT, GPT-5, DALL·E hay Sora không chỉ thay đổi cách con người làm việc mà còn thúc đẩy cả ngành công nghệ bước sang một kỷ nguyên mới. Những công ty lớn như Google, Meta, Microsoft đều phải tập trung vào AI để không bị bỏ lại. Nhiều quốc gia đầu tư hàng tỷ USD vào nghiên cứu AI. Toàn bộ xã hội đang tự hỏi: "Tương lai sẽ ra sao khi AI trở nên thông minh hơn con người?"

Nhưng ít ai biết rằng OpenAI khởi đầu là một tổ chức phi lợi nhuận với mục tiêu đảm bảo AI mang lại lợi ích cho toàn nhân loại, chứ không phải để kiếm lợi nhuận tối đa.

Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu toàn bộ hành trình phát triển của OpenAI, từ những ngày đầu thành lập đến vị thế dẫn đầu ngành AI hiện nay. Không chỉ là một câu chuyện về công nghệ, mà là một câu chuyện về tham vọng, rủi ro, các quyết định khó khăn, và những gì chúng ta có thể biết về tương lai.

OpenAI - Định nghĩa và sứ mệnh

Mục tiêu ban đầu của OpenAI là đảm bảo phát triển AI an toàn và có lợi cho toàn nhân loại, được thành lập để giải quyết một bài toán khó: làm sao để chúng ta phát triển AI mà không lạc đường, không tạo ra những vũ khí nguy hiểm, không gây ra thiệt hại cho xã hội?

Vì sao OpenAI trở thành tâm điểm của ngành AI?

Thứ nhất, OpenAI phát triển dòng GPT - một loạt các mô hình ngôn ngữ lớn ngày càng thông minh hơn. Thứ hai, OpenAI tạo ra ChatGPT - ứng dụng mà bất cứ ai cũng có thể trò chuyện với AI ngay trong trình duyệt. Thứ ba, OpenAI là tiên phong trong AI tạo sinh (Generative AI) - loại AI có thể tạo ra nội dung mới (văn bản, hình ảnh, video) thay vì chỉ phân tích nội dung hiện có.

Những sản phẩm nổi bật của OpenAI: Ngoài ChatGPT, OpenAI còn tạo ra DALL·E (AI tạo hình ảnh), Sora (AI tạo video), Codex (AI hỗ trợ lập trình), và series các mô hình ngôn ngữ (GPT-1, GPT-3, GPT-4, v.v.).

Khởi đầu từ một nỗi lo về AGI

Để hiểu tại sao OpenAI được thành lập, chúng ta cần quay lại năm 2015. Năm 2015, AI chưa phổ biến. Deep Learning mới bắt đầu bùng nổ, nhưng vẫn là một lĩnh vực tập trung ở các trường đại học và các công ty công nghệ lớn. Nhưng một nhóm những người tài năng nhất ngành AI thời đó nhìn vào tương lai và sợ hãi. Họ sợ rằng AI sẽ phát triển quá nhanh, mà các công ty tư nhân sẽ chỉ quan tâm đến lợi nhuận, không quan tâm đến an toàn hoặc lợi ích xã hội. Họ sợ rằng AGI (Artificial General Intelligence - trí tuệ nhân tạo tổng quát, một hệ thống AI có thể làm được hầu hết mọi thứ con người có thể làm) sẽ được phát triển mà không có những biện pháp an toàn thích hợp.

Để giải quyết vấn đề này, một nhóm những người sáng lập đã hợp tác cùng nhau. Sam Altman, một nhà cố vấn startup nổi tiếng, trở thành CEO. Elon Musk, người sáng lập Tesla và SpaceX, là một trong những nhà sáng lập và hỗ trợ tài chính ban đầu. Ilya Sutskever, một trong những chuyên gia Deep Learning hàng đầu thế giới, trở thành Giám đốc khoa học. Greg Brockman, một kỹ sư tài năng, trở thành Chủ tịch. Andrej Karpathy, một trong những nhân vật dẫn đầu trong lĩnh vực computer vision, cũng gia nhập.

Những năm đầu: Thu hút nhân tài bằng sứ mệnh

OpenAI bắt đầu với OpenAI Gym - một nền tảng mã nguồn mở để nghiên cứu học tăng cường (reinforcement learning). Điều này đóng góp lớn cho cộng đồng AI và cho thấy rằng OpenAI nghiêm túc về việc công khai các tìm kiếm của mình. Các nhà nghiên cứu gia nhập OpenAI không hẳn vì lương. Họ gia nhập vì sứ mệnh, vì được làm việc trên những vấn đề lớn nhất về AI. Họ gia nhập vì văn hóa nghiên cứu - một nơi nơi bạn có thể khám phá, thất bại, và học hỏi. Và họ gia nhập vì tự do học thuật vì họ không bị áp lực phải tạo ra những sản phẩm có lợi nhuận ngay lập tức.

Nhưng năm 2018, Elon Musk rời OpenAI. Lý do là vì Elon Musk đã có Tesla và SpaceX, hai công ty đòi hỏi sự chú ý đầy đủ của ông. Musk nói rằng ông không muốn những lợi ích cá nhân ảnh hưởng đến OpenAI. Mặc dù Musk rời đi, sự ủng hộ ban đầu của ông là tuyệt vời để OpenAI phát triển.

GPT-  Bước ngoặt thay đổi ngành trí tuệ nhân tạo

Năm 2018, OpenAI phát hành GPT-1, một mô hình ngôn ngữ với 117 triệu tham số. Ý tưởng cơ bản của GPT: Thay vì huấn luyện một mô hình để làm một nhiệm vụ cụ thể (như phân loại email hoặc dịch thuật), hãy huấn luyện một mô hình để làm một điều duy nhất là dự đoán token tiếp theo trong một chuỗi văn bản. Nếu mô hình có thể làm điều đó tốt thì có thể được sử dụng để làm bât cứ điều gì. 

Trước GPT, AI phần lớn được huấn luyện theo cách "giám sát" là khi bạn cho nó hàng triệu ví dụ (input và output mong muốn), và nó học cách ánh xạ input tới output. Nhưng OpenAI nhận ra rằng nếu dựa trên dữ liệu là tất cả văn bản từ Internet, họ có thể tạo ra một mô hình mạnh hơn nhiều.

Năm 2020, OpenAI phát hành GPT-3 là một mô hình với 175 tỷ tham số. Đó là một bước nhảy lớn từ GPT-1.Bạn có thể nói với GPT-3: "Viết một bài luận về lợi ích của yoga", và nó sẽ viết một bài luận. Bạn có thể nói: "Hãy giả vờ bạn là một nhân vật lịch sử", và nó sẽ tiếp tục cuộc trò chuyện trong cách nói của nhân vật đó. GPT-3 mở ra kỷ nguyên Generative AI là loại AI có thể tạo ra nội dung mới. Năm 2021, OpenAI phát hành Codex là một phiên bản GPT-3 được tinh chỉnh để viết code. Điều này trở thành nền tảng cho GitHub Copilot, một công cụ giúp lập trình viên viết code nhanh hơn. 

Vì sao OpenAI chuyển từ phi lợi nhuận sang mô hình lợi nhuận giới hạn?

Tuy nhiên, khi OpenAI phát triển những mô hình ngày càng lớn, chi phí phát triển AI ngày càng tăng vọt. Để huấn luyện GPT-3, cần phải có GPU (những con chip đặc biệt rất đắt tiền), trung tâm dữ liệu - các tòa nhà khổng lồ chứa đầy máy tính và nhân lực - những nhà khoa học và kỹ sư giỏi nhất thế giới với mong đợi mức lương cao. Những chi phí này tính bằng hàng trăm triệu đô la, thậm chí hàng tỷ. Một tổ chức phi lợi nhuận không thể trang trải những chi phí này. Vì vậy năm 2019, OpenAI đã thành lập một cơ cấu mới gọi là "Limited Profit" - lợi nhuận giới hạn. Các cổ đông không thể kiếm lợi nhuận vô hạn và với chỉ một mức lợi nhuận nhất định (ví dụ 100 lần đầu tư ban đầu). Bất cứ lợi nhuận nào vượt quá sẽ phải sử dụng để phục vụ sứ mệnh ban đầu.

Trong một doanh nghiệp truyền thống, mục tiêu là tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông. Trong một mô hình lợi nhuận giới hạn, mục tiêu vẫn là phát triển AI có lợi cho nhân loại. Lợi nhuận chỉ là một phương tiện để tài trợ cho mục tiêu đó, không phải một mục đích.

Tháng 11 năm 2022, OpenAI phát hành ChatGPT là một giao diện đơn giản nơi bạn có thể trò chuyện với một mô hình AI. Và chỉ trong một thời gian ngắn, ChatGPT đã trở thành cơn sốt toàn cầu. Tháng 12 năm 2022, ChatGPT có 1 triệu người dùng chỉ trong 5 ngày. Năm 2023, Microsoft đầu tư 10 tỷ USD vào OpenAI. Đây không chỉ là một khoản đầu tư tài chính mà còn là một quyết định chiến lược lớn. Microsoft hiểu rằng OpenAI đang xây dựng tương lai của AI, và Microsoft muốn là một phần trong đó. Đầu tư này cũng cung cấp cho OpenAI những tài nguyên cần thiết để phát triển những mô hình ngày càng lớn.

Cuộc khủng hoảng lãnh đạo gây chấn động OpenAI

Nhưng thành công không phải lúc nào cũng đơn giản. Năm 2023, OpenAI phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng lãnh đạo chấn động. Vào tháng 11 năm 2023, Sam Altman bị sa thải. Hội đồng quản trị của OpenAI (một nhóm những người quản lý công ty) đưa ra quyết định đột ngột sa thải Sam Altman. Lý do chính thức được đưa ra là "không thể giao tiếp một cách nhất quán" và "các vấn đề về quản trị". Nhưng những tranh luận sâu hơn là về định hướng phát triển của OpenAI là liệu nên ưu tiên an toàn hay tốc độ?

Trong vòng 5 ngày sau đó, phần lớn nhân viên OpenAI (khoảng 700 trong số 750) ký một lá thư yêu cầu hội đồng quản trị từ chức. Và họ nói rằng nếu Sam Altman không được khôi phục, họ sẽ từ bỏ công việc. Microsoft, một đối tác chính của OpenAI, đề nghị thành lập một bộ phận OpenAI mới với Sam Altman làm lãnh đạo. Sau 5 ngày, Sam Altman trở lại. Hội đồng quản trị được tái cấu trúc hoàn toàn và những người phản đối Sam bị thay thế.

OpenAI có đang đánh đổi an toàn để tăng trưởng?

Vào năm 2023, một số nhà nghiên cứu hàng đầu của OpenAI rời đi. Một trong số họ, Drio Amodei, người đồng sáng lập Anthropic (công ty quản lý Claude), nói rằng ông lo lắng OpenAI đang quá tập trung vào tạo ra những mô hình mạnh mẽ hơn mà không đủ chú ý đến an toàn và khía cạnh đạo đức. Vì nếu bạn phát triển AI quá nhanh, bạn có thể không kịp tìm ra cách làm cho nó an toàn còn nếu bạn phát triển AI quá chậm, bạn có thể để cho ai đó khác phát triển nó mà không có những biện pháp an toàn.

Bây giờ, AI trở thành cuộc chạy đua toàn cầu: Google phát triển Gemini. Anthropic phát triển Claude. Meta phát triển LLaMA. xAI (công ty của Elon Musk) phát triển Grok. Có hàng chục công ty khác đang cố gắng xây dựng một mô hình LLM. Điều này tạo ra một cuộc chạy đua vì ai sẽ phát triển AGI trước?

OpenAI đã trở thành công ty AI giá trị nhất thế giới như thế nào?

Năm 2015, OpenAI được thành lập với một số ít tài trợ ban đầu. Năm 2023, OpenAI được định giá ở 80 tỷ USD (dựa trên một vòng gọi vốn). Năm 2024, một vòng gọi vốn mới định giá nó ở 150 tỷ USD hoặc thậm chí cao hơn. Điều này làm cho OpenAI trở thành công ty AI giá trị nhất thế giới. 

ChatGPT Plus (phiên bản trả phí) có hàng triệu người dùng trả phí mỗi tháng. API của OpenAI được hàng triệu nhà phát triển sử dụng để xây dựng các ứng dụng. Điều tạo nên lợi thế là vì OpenAI có những mô hình tốt nhất, được huấn luyện trên dữ liệu tốt nhất; nguồn dữ liệu lớn  truy cập vào hàng tỷ trang web để huấn luyện mô hình; OpenAI có những trung tâm dữ liệu và GPU tốt nhất và được Microsoft hỗ trợ cung cấp tài nguyên và phân phối.

Những sản phẩm định hình kỷ nguyên AI của OpenAI

OpenAI Gym: nền tảng mã nguồn mở cho reinforcement learning, giúp nhà nghiên cứu và nhà phát triển thử nghiệm các thuật toán tự động hóa.

Dòng GPT: Từ GPT-1 (2018) đến GPT-4 (2023) đến GPT-5 (2025). Mỗi phiên bản thông minh hơn, lớn hơn, tốt hơn.

DALL·E: AI có thể tạo ra hình ảnh từ mô tả văn bản.

Sora: AI có thể tạo ra video từ mô tả văn bản. Năm 2024, OpenAI phát hành một bản demo của Sora và nó gây chú ý. AI có thể tạo ra những cảnh quay video chân thực.

Codex: Nền tảng cho GitHub Copilot. Giúp lập trình viên viết code nhanh hơn.

Điều gì đang chờ OpenAI trong tương lai?

OpenAI nói rõ rằng mục tiêu hiện tại là phát triển AGI - hệ thống AI có thể làm được hầu hết bất cứ điều gì con người có thể làm. OpenAI tin rằng AGI sẽ có thể công nghệ lớn nhất trong lịch sử, và nếu OpenAI không phát triển nó, ai đó khác sẽ làm và họ sẽ bỏ qua những vấn đề về an toàn và đạo đức.

Nhưng con đường tới AGI không dễ dàng. OpenAI phải đối mặt với chi phí hạ tầng, giới hạn năng lượng, quy định pháp lý và cạnh tranh toàn cầu. Nếu OpenAI thành công trong việc phát triển AGI, họ có thể trở thành nền tảng công nghệ của tương lai giống như Windows hoặc Android, nhưng cho AI. Mọi ứng dụng sẽ chạy trên OpenAI. Và OpenAI sẽ có quyền lực khổng lồ. 

Bài học từ hành trình của OpenAI

OpenAI thắng trong cuộc chiến để thu hút những nhân tài tốt nhất vvì có một sứ mệnh lớn - phát triển AI có lợi cho nhân loại. Con người muốn làm việc trên những vấn đề lớn. Họ muốn tin rằng công việc của họ quan trọng.

Đổi mới luôn đi kèm những quyết định khó khăn

Từ việc thay đổi mô hình hoạt động từ phi lợi nhuận sang lợi nhuận giới hạn, đến cuộc khủng hoảng lãnh đạo năm 2023, đến những tranh luận về an toàn vs tốc độ - OpenAI là minh chứng rằng công nghệ không chỉ là bài toán kỹ thuật mà còn là bài toán quản trị và đạo đức.

AI không còn là xu hướng, mà là hạ tầng của tương lai

Hiểu về OpenAI cũng là hiểu cách cuộc cách mạng AI đang được hình thành. OpenAI không chỉ tạo ra ChatGPT mà còn đang xây dựng những nền tảng mà tương lai sẽ chạy trên đó.

Nhưng cùng với những cơ hội to lớn là những câu hỏi về an toàn, đạo đức và tương lai của xã hội trong kỷ nguyên AI. OpenAI sẽ tiếp tục phát triển AI một cách có trách nhiệm? Hay sẽ để cho lợi nhuận dẫn đường? Lãnh đạo của OpenAI sẽ có đủ khôn ngoan để điều hướng những thách thức phía trước?

Chúng ta chỉ có thể chờ đợi và theo dõi.